Radicaalrechts klaagt over linkse elites – maar wordt gespekt door miljonairs (Vrij Nederland)
Oorspronkelijk artikel in Vrij Nederland
--
De politieke grip van het grote geld groeit, ook in Nederland. Met name (radicaal)rechts wordt gespekt door de superrijken. Tijd voor transparantie over die geldstromen, zakelijke belangen en politieke invloed van bedrijven.
Nederlanders zijn massaal afgeknapt op het politieke geblunder van het kabinet-Schoof. Het was tijd om het roer om te gooien, en in de verkiezingscampagne buitelden de partijleiders over elkaar heen om de ‘hardwerkende, gewone Nederlander’ gouden bergen te beloven. Zij zouden het helemaal anders gaan doen. En wat was de eerste maatregel die de formerende partijen naar buiten brachten? Hogere bonussen voor bankiers.
In de Verenigde Staten zien we de desastreuze gevolgen al van een democratie waar extreem vermogenden in toenemende mate de dienst uit maken. Ook in Nederland koopt een kleine groep superrijken politieke invloed om hun belangen veilig te stellen, waardoor opeenvolgende kabinetten hun mooie beloftes laten varen zodra ze hun verkiezingswinst hebben veiliggesteld.
Recent onderzoek van Oxfam Novib laat zien dat de rijken alsmaar rijker worden, en daarmee ook machtiger. Het gezamenlijke vermogen van alle miljardairs in de wereld steeg vorig jaar met 2.500 miljard dollar tot een astronomisch bedrag van 18.5 biljoen dollar. Dat zijn twaalf nullen. Nooit eerder hadden miljardairs samen zóveel geld.
De stijging van het miljardairsvermogen valt samen met het presidentschap van Trump, die sinds dag 1 van zijn tweede ambtstermijn een actieve pro-miljardairsagenda uitrolt en zich graag omringt met de rijksten ter aarde. Zo zijn de belastingen voor de superrijken in de VS verlaagd en verzet Trump zich tegen het internationaal belasten van multinationals. Waar er bovendien voorheen nog geheimzinnig werd gedaan over de verwevenheid tussen het grote geld en de politiek, speelt de miljardairsmacht op de Amerikaanse – en daarmee de internationale – politiek zich inmiddels in het volle daglicht af.
Veel mensen denken dat het in Nederland niet zo’n vaart zal lopen en dat de grip van de superrijken op onze democratie reuze meevalt. Toch zien we in Nederland een vergelijkbaar patroon. Ook hier draait de geld-machtmachine op volle toeren, en raken economische belangen en politieke invloed steeds meer verweven.
Banden met (radicaal)rechts
In het verkiezingsjaar 2025 waren elf Quote 500-leden samen verantwoordelijk voor maar liefst 20 procent van het totale bedrag aan grote politieke donaties (boven de 10 duizend euro). Van deze één miljoen euro ging het overgrote deel – 86 procent – naar centrum- en rechtse partijen. Daarmee verschilt het geefgedrag van de allerrijkste Nederlanders sterk van dat van andere donateurs. Terwijl van alle grote donaties gezamenlijk de helft naar linkse partijen gaat, gaat bij de Quote 500-leden slechts 14 procent naar links.
Die scheve verdeling is ook zichtbaar bij radicaalrechtse partijen. In 2025 was maar liefst 72 procent van hun totale donatie-inkomsten afkomstig van de vijfhonderd rijkste Nederlanders. De Quote 500-leden geven fors meer dan het gemiddelde aan radicaal rechts (33 procent van het totaalbedrag tegenover 9 procent). De baas van het omstreden bedrijf Chipshol doneert 2 ton aan Forum voor Democratie en Chris Thünnessen, de eigenaar van de ‘slechtste verhuurder van Nederland’ (Metterwoon Vastgoed) hielp de oprichting van JA21 door een ton te doneren. Ook CoolCat-topman Roland Kahn gaf 20 duizend euro aan die partij.
Met een plafond van 100 duizend euro per persoon wordt in feite de rode loper uitgerold voor de allerrijksten om onze democratie naar hun hand te zetten
Terwijl linkse partijen vooral afhankelijk zijn van (soms verplichte) afdrachtsregelingen waarbij ambtsdragers een deel van hun salaris doneren, zien we dat rechtse en radicaalrechtse partijen hun geld ophalen bij bedrijven en de superrijken. Niet zelden staat tegenover zo’n grote donatie een ‘lobbygelegenheid’ met partijprominenten, ministers en Kamerleden als tegenprestatie. Natuurlijk moet een politieke gift kunnen, maar met een plafond van 100 duizend euro per persoon wordt in feite de rode loper uitgerold voor de allerrijksten om onze democratie naar hun hand te zetten.
(Radicaal)rechts wordt gespekt door de superrijken – overal ter wereld, Nederland incluis. Terwijl rechts-Nederland fabels over een ‘linkse elite’ verspreidt waarmee progressieve krachten in de verdedigingsstand worden gezet en hen de ruimte wordt ontnomen om in de aanval te gaan, blijven de werkelijk machtigen buiten schot.
Politieke grip
Wat volledig in het zicht gebeurt, is dus reden tot zorg. Wat buiten beeld valt, is nog veel verontrustender. De lobby van de superrijken in Nederland reikt uiteraard verder dan directe politieke giften alleen. De term ‘schaduwelite’, gemunt door financieel geograaf Ewald Engelen meer dan een decennium geleden, blijft in ons polderland nog steeds relevant. De politieke grip van het grote geld vertaalt zich ook in exclusieve diners en netwerkbijeenkomsten voor het bedrijfsleven, in de belangenverstrengeling van voormalige en zittende volksvertegenwoordigers en in de loopafstand tussen werkgeversorganisatie VNO-NCW en het ministerie van Economische Zaken.
Alleen al in de afgelopen drie maanden kwamen er drie gevallen aan het licht van (oud-)ministers die hun politieke invloed gebruikten (of misbruikten), allen van de VVD. Zo lijkt het erop dat demissionair minister Mariëlle Paul (Sociale Zaken) zich recent voor het karretje van uitzendbedrijven liet spannen, door een plan van tafel te vegen dat hen zou verbieden om arbeidsmigranten onder het minimumloon te betalen in ruil voor woonruimte. NRC onthulde dat minister Sander Dekker wel erg warme banden onderhield met de gokbranche, en Follow the Money maakte inzichtelijk hoe Ard van der Steur (voormalig minister van Veiligheid en Justitie) ervoor zorgde dat 5000 beveiligingsmedewerkers konden fluiten naar betere arbeidsvoorwaarden. Als werkgeversvoorzitter van de veiligheidsbranche zette hij de vakbond onder financiële druk om zich terug te trekken uit de cao, wat de vakbond vervolgens ook deed.
Ondertussen tonen radicaalrechtse partijen als de PVV en FvD überhaupt geen ambitie om transparant te zijn over belangenverstrengeling en banden met het bedrijfsleven. De partijen verzetten zich fel tegen de transparantieregels over donaties en een lobbyregister. Zo rapporteren FvD-Kamerleden uit principiële overwegingen geen nevenfuncties, terwijl ze bestuurder zijn van verschillende stichtingen en bv’s. De FvD-ers vinden namelijk dat ze geen verantwoording hoeven af te leggen richting de kiezer over hun commerciële activiteiten of belangen.
Hoge prijs
In het volle daglicht of niet, het resultaat blijft hetzelfde. Beleid en politieke keuzes worden bepaald door de macht van het grote geld. Dit tast het fundament van onze democratie aan: het principe dat iedereen één stem heeft. Met als gevolg dat de belangen van de rijksten beschermd worden, ten koste van het algemeen belang. Zo kan het gebeuren dat de allerrijksten nog steeds kunnen profiteren van allerlei belastingvoordelen en dat burgers opdraaien voor de gevolgen van de klimaatcrisis, in plaats van de grote bedrijven die er de oorzaak van zijn.
Zolang niet duidelijk is hoe belachelijk scheef onze samenleving is geworden, komen mensen niet in opstand tegen een belastingstelsel waarin een middenklassengezin 45 procent belasting betaalt en een miljardair 20 procent. Zolang niet duidelijk is waar radicaalrechts haar geld vandaan haalt, en zolang we niet weten welke dwarsverbanden er zijn tussen politiek, superrijken en grote bedrijven, kunnen we ons er ook niet over opwinden. Dus laat je niet afleiden door valse frames over een ‘linkse elite’, maar eis openheid over geldstromen, zakelijke belangen en politieke invloed. Want een democratie waarin politieke invloed te koop is, zal op den duur geen democratie meer zijn.
Door Winne van Woerden, Bram Joanknecht en Inge van de Brug. Over de auteurs: Inge van de Brug is onderzoeker bij Oxfam Novib, Bram Joanknecht is expert economische gelijkheid en Winne van Woerden expert nieuwe economie.